Skąd faktycznie biorą się pieniądze?

Większość ludzi wzrusza ramionami na to pytanie. Z jednej strony zbyt oczywiste, a z drugiej zbyt skomplikowane.

Przez większość historii sprawa była prosta: złota moneta warta była tyle, ile ważył kruszec. Banknot? Tylko kwit na złoto leżące gdzieś w skarbcu. Standard złota, bo tak to nazywano, przez wieki uchodził za oczywisty fundament bezpiecznych finansów. Trudno sobie dziś wyobrazić, żeby ktoś poważnie kwestionował, że pieniądz musi mieć twarde oparcie w czymś fizycznym. A jednak w 1944 roku w Bretton Woods 44 kraje ustaliły nowy porządek, tym razem oparty na dolarze. I to był już tylko jeden krok do tego, co Nixon zrobił w 1971 roku: jednym oświadczeniem zakończył wymienialność dolara na złoto. Od tamtej pory pieniądz jest wart tyle, ile wszyscy wierzymy, że jest wart. Nic więcej.

Pieniądz tworzą dziś dwa typy instytucji i każdy robi to inaczej. Banki centralne – NBP, EBC i inne – emitują gotówkę i ustalają warunki gry. Z kolei banki komercyjne robią coś, przy czym większość ludzi zatrzymuje się i prosi o powtórzenie: tworzą pieniądz z powietrza, udzielając kredytów. Bierzesz 100 000 złotych kredytu – bank nie wyjmuje ich z sejfu. Wpisuje kwotę do systemu. Pieniądze po prostu pojawiają się w obiegu. Gdy spłacasz kredyt, znikają.

Skala robi wrażenie. Polski agregat M3 – pełny obraz pieniądza w gospodarce, nie tylko gotówka w portfelu – wyniósł pod koniec 2025 roku niemal 2,74 biliona złotych. Ponad dwa roczne budżety państwa. Większość tego nie istnieje jako banknoty; to cyfry w systemach bankowych, stworzone właśnie tym mechanizmem.

Gdzie leżą granice mnożnika kredytowego? Jak działają programy skupu obligacji przez banki centralne i czy to nie jest przypadkiem drukowanie pieniądza tylnymi drzwiami? I dlaczego Polska, zachowując złotego, ma narzędzia, których kraje strefy euro już się pozbawiły? O tym wszystkim mówię szczegółowo w nowym filmie.

Zapraszam

Tomasz Gessner